Các thành viên nhóm Văn đoàn Độc lập Việt Nam tại Sài Gòn.
Sau biến cố “Luận văn Nhã Thuyên,” “Trường hợp Võ Phiến” của Thu Tứ trên báo Nhân Dân và những chi tiết chung quanh bản dịch The Spy Who Loved Us của Thomas Bass trên mạng Pro&Contra
của Phạm Thị Hoài là những sự kiện văn học đáng chú ý. Tuy nhiên, có
thể nói một cách an toàn, những diễn biến gần đây nhất liên quan đến Ban
Vận động thành lập Văn đoàn độc lập Việt Nam (VĐĐLVN) có khả năng trở
thành sự kiện văn học lớn nhất sau vụ “Luận văn Nhã Thuyên.” Lớn ở tầm
ảnh hưởng cũng như ở những cơ hội mà sự kiện này có thể tạo ra.
Chỉ trong vòng ít hôm sau khi hai mươi nhà văn
tuyên bố rút chân khỏi Hội Nhà văn Việt Nam (HNVVN), đã có một số ngòi
bút tiếng tăm tham gia bình luận, phân tích cái được gọi là “Sự kiện Văn
đoàn độc lập Việt Nam” này. Đa số các bài viết chỉ trích thái độ
“thiếu trưởng thành” của HNVVN khi các quan chức của hội đòi gạch bỏ
những nhà văn, nhà thơ có tên trong Ban Vận động thành lập VĐĐLVN (BVĐ)
ra khỏi danh sách đại biểu tham dự Đại hội đại biểu toàn quốc HNVVN lần
thứ IX. Cách cư xử mang tính răn đe này đã vấp phải phản ứng mạnh của
các nhà văn có tên trong “sổ bìa đen,” và kết quả là hàng chục người đã
đồng loạt từ bỏ cái hội danh giá mà trong quá khứ họ đã phấn đấu hết
mình để được thu nhận. Có thể nói đây là một cú đấm khá mãnh liệt vào uy
tín của tổ chức này. Các quan chức của HNVVN, tuy vậy, có vẻ như đã
không rút ra được bài học nào từ đó. Thay vì xem đây là một cơ hội tốt
để rà xét lại cơ cấu tổ chức và những quy định lỗi thời của hội, họ tiếp
tục sử dụng món vũ khí quen thuộc của những kẻ quen dựa hơi quyền lực.
Theo báo Tuổi Trẻ Online,
trong cuộc họp báo ngày 3 tháng 7 năm 2015 tại Hà Nội, Phó Chủ tịch
HNVVN Nguyễn Quang Thiều cho biết về những thay đổi điều lệ quan trọng
với một phát biểu bí hiểm như sau:
“Thứ nhất, nội dung đủ tư cách vào hội vẫn
giữ nguyên các điều kiện của điều lệ cũ nhưng bổ sung một điều: những
người được kết nạp vào hội không được tham gia cùng một lúc hai tổ chức
mà trong đó một tổ chức phạm pháp (tức là tổ chức chưa được Nhà nước,
pháp luật công nhận). Đối với các hội viên đã là hội viên rồi mà tham
gia vào tổ chức đó thì chỉ được quyền tham gia một trong hai tổ chức.”
Một cách liều lĩnh, người viết xin tạm “diễn nghĩa” theo cách hiểu thô thiển của mình như sau:
Nếu [muốn] là hội viên của HNVVN, không được tham gia VĐĐLVN bởi vì đây là một tổ chức phạm pháp.
Trước đó, trong đại hội HNVVN thuộc khối Công an
Nhân dân được tiến hành ngày 21 tháng 5 năm 2015, các quan chức HNVVN
cũng đã nhấn mạnh khía cạnh bất hợp pháp của VĐĐLVN. Đáp lại cáo buộc
của HNVVN, nhóm chủ trương của Ban Vận động thành lập VĐĐLVN đã lên
tiếng phản đối trong bài “Hai câu hỏi gửi Ông Phó Chủ tịch hội Nhà Văn Việt Nam liên quan đến Ban Vận Động Văn Đoàn Độc Lập Việt Nam” trên trang mạng Văn Việt (vanviet.info).
Trong hầu hết các bài viết liên quan đến VĐĐLVN,
có một chi tiết quan trọng hình như đã né tránh được sự chú ý của các
tác giả. Đó là “Lư sơn chân diện mục” của văn đoàn này. Trước hết, chưa
hề có một tổ chức hợp pháp hay bất hợp pháp nào mang tên “Văn đoàn độc
lập Việt Nam” đang chính thức hoạt động. Không có gì khó khăn để nhận ra
cái khả năng VĐĐLVN được chính quyền CSVN cấp giấy phép gần với số 0
hơn bất cứ con số nào khác. Nhưng ngay cả khi không phải đếm xỉa đến
khía cạnh pháp luật, BVĐ cũng có vẻ như không hề vội vã trong việc trình
làng văn đoàn này để công khai hóa danh sách ban chấp hành và hội viên.
Trong bài phỏng vấn
gần đây nhất, khi được hỏi về những hoạt động sắp tới, nhà văn Nguyên
Ngọc có đề cập đến các giải thưởng văn học cũng như một số tiêu chuẩn
khá lõng lẽo dành cho hội viên tương lai nhưng đã không hứa hẹn gì về
chuyện khi nào sẽ chính thức ra mắt văn đoàn. Như vậy, hợp pháp hay bất
hợp pháp, VĐĐLVN trên thực tế chỉ là một sản phẩm đang được thai nghén,
và ngày khai hoa nở nhụy còn chưa được các bậc sinh thành xác nhận. Tuy
nhiên, có một điều kỳ lạ là VĐĐLVN, trong khi chưa hề hiện hữu, đã có
thể gây ra một số tác động quan trọng lên môi trường sinh hoạt của giới
cầm bút trong, và, một cách hạn chế hơn, ngoài nước. Đây là một hiện
tượng thú vị, và những lý giải cho hiện tượng này có thể tìm thấy ở
trang mạng Văn Việt.
Trong một chừng mực nào đó, BVĐ đã áp dụng một số
kinh nghiệm học hỏi được từ các tổ chức tiên phong trong phong trào “xã
hội dân sự” (như mạng Bauxite Việt Nam chẳng hạn) trong khi dọ
dẫm, thử thách các ranh giới mù mờ của luật pháp hiện hành. Chỉ một
thời gian rất ngắn sau khi tuyên bố sự ra đời của BVĐ, trang mạng Văn Việt
được xây dựng và đưa ngay vào hoạt động. Bằng cách này, những người chủ
trương đã biến VĐĐLVN từ một dự phóng cho một tương lai chưa rõ nét trở
thành một thực thể sống động của thì hiện tại. Mạng Văn Việt
đã mang đến cho bạn đọc trong ngoài nước nhận thức về sự có mặt của một
tổ chức có tên gọi là VĐĐLVN cùng với phương châm hành động của nó.
Ngay từ lúc mới xuất hiện, mạng Văn Việt
đã có những nỗ lực theo sát với đường hướng vạch ra trong tuyên bố của
BVĐ về một “nền văn học đích thực.” Chuyên đề “Văn Học Miền Nam 54-75”
trong đó việc giới thiệu các ngòi bút có tên trong danh sách “biệt kích
văn nghệ” của miền Nam cũng như các bài viết nhằm phê phán chính sách
hủy diệt văn học miền Nam của chính quyền CSVN trong những năm 70 và 80
thế kỷ trước đã giúp xóa đi phần nào những hoài nghi nếu có về mục đích
của VĐĐLVN đối với một số độc giả. Đây là một thắng lợi đáng kể cho một
tổ chức chưa chính thức chào đời! Tháng 3 năm 2015, mạng Văn Việt, được nhìn nhận như là tiếng nói chính thức của VĐĐLVN, đã cho xuất bản 2 tuyển tập văn xuôi trên hệ thống Amazon.com
nhân kỷ niệm một năm ngày chào đời của BVĐ, hoàn toàn tảng lờ hệ thống
kiểm duyệt của nhà cầm quyền Việt Nam trong chiều hướng nhằm khẳng định
quyền tự do sáng tác và tự do công bố tác phẩm đề cập trong tuyên bố của
BVĐ. Gần đây nhất (đầu tháng 6/2015) là việc BVĐ ra thông báo tổ chức giải Văn học thường niên
dành cho các bộ môn Thơ, Văn xuôi, và Nghiên cứu Phê bình. Đây là một
bước đi “chiến lược” nhằm, bên cạnh các mục tiêu khác, thử thách giá trị
văn học của các giải thưởng của HNVVN và các hội nghệ thuật khác do nhà
nước chỉ đạo và tài trợ. Thêm một điểm son cho nỗ lực hướng đến một nền
văn học Việt Nam đích thực của BVĐ! Tuy nhiên, sự kiện đáng chú ý này,
trong khi nhận được nhiều phản ứng thuận lợi, đã gợi ra một số câu hỏi
về sự “hợp cách” của BVĐ trong việc đứng ra tổ chức các giải văn học
thường niên. Có ý kiến cho rằng BVĐ đã vượt ra khỏi giới hạn chức năng
chính yếu của mình bằng cách gánh vác những trách nhiệm lẽ ra nên thuộc
về tổ chức mà BVĐ có trách nhiệm đưa vào hoạt động một cách chính thức,
VĐĐLVN.
Không khó khăn lắm để giải thích việc BVĐ không
hề gấp gáp trong việc cho ra mắt VĐĐLVN. Trong bài “Hai câu hỏi gửi ông
Phó Chủ tịch Hội Nhà văn Việt Nam liên quan đến Ban Vận động Văn đoàn
độc lập Việt Nam” đề cập ở trên, câu hỏi “Ban Vận động Văn đoàn độc lập
được lập ra nhằm chuẩn bị cho việc lập Văn đoàn tương lai, có phải là
‘tổ chức bất hợp pháp?”’ được dùng để thách thức cáo buộc của các quan
chức HNVVN về khía cạnh “bất hợp pháp” của BVĐ cũng như tổ chức “tương
lai” có tên VĐĐLVN. Xem ra ngay cả hệ thống pháp luật của nhà cầm quyền
VN cũng không khỏi lúng túng trong việc công khai từ chối hay công nhận
quyền sinh hoạt của VĐĐLVN hoặc của một hội đoàn phi chính phủ tương
tự. Bởi vì chính quyền chưa công khai xác định tư cách pháp lý (hợp pháp
hoặc bất hợp pháp) của nó, BVĐ có thể hạn chế đến mức tối đa những va
chạm trực tiếp với các thế lực trấn áp của nhà nước. Trong khi đã có một
số chứng cớ về việc gây áp lực cũng như sách nhiễu áp đặt lên một vài
thành viên BVĐ, chưa có ai trong số họ bị bắt giữ về tội tham gia một tổ
chức bất hợp pháp. Trong thời gian này, với VĐĐLVN vẫn chỉ là một hội
đoàn “tương lai,” BVĐ có thể tiếp tục lèo lái con thuyền Văn Việt
dọc cái biên giới mù mờ của pháp luật, vốn, một cách khá oái ăm, được
thiết kế để phục vụ trước hết giới thống trị. Đây là một lợi thế không
dễ từ bỏ, đặc biệt nếu phải tính đến những hiểm nghèo mà các thành viên
BVĐ có thể phải đối diện. Nhưng liệu việc giữ VĐĐLVN trong dạng thai nhi
có phải và có nên là giải pháp lâu dài cho BVĐ? Làm thế nào một nền văn
học “đích thực” có thể thành hiện thực nếu một hay nhiều thi văn đoàn
độc lập gồm những hội viên là những nhà văn, nhà thơ độc lập không bao
giờ có cơ hội chào đời, bất kể được hay không được nhà nước ban phép
lành?
Trong những ngày tháng sôi nổi nhất của sự kiện
“Văn đoàn độc lập,” HNVVN, do tư thế “không độc lập” của nó, đã một cách
dễ dàng trở thành mục tiêu “ném đá” của nhiều nhà bình luận và, ở nhiều
khía cạnh, nó xứng đáng bị như thế. BVĐ, tuy vậy, cũng không tránh
khỏi bị phê phán về một số phương diện. Có thể nói, trong khi nghiêng
cảm tình về phía VĐĐLVN, không ít những người quan sát trong và ngoài
nước muốn được nhìn thấy sự minh bạch và nhất quán giữa chủ trương và
hành động của BVĐ. Tựa đề bài viết “Bạn muốn gì ở Hội Nhà văn Việt Nam?”
của nhà văn Phạm Thị Hoài có thể dễ dàng đổi thành “Bạn muốn gì ở Ban
Vận động Văn đoàn độc lập Việt Nam?” mà không phương hại nhiều đến sự
gắn bó của nó với nội dung của bài.
Ngày 14 tháng 8 năm 1980, một tổ chức độc lập,
phi chính phủ có tên “Công đoàn Đoàn kết” chính thức chào đời ở bãi đóng
tàu Gdansk mà không cần đến tấm giấy phép hoạt động của chính quyền CS
Ba Lan. Một sự kiện lịch sử trọng đại đã bắt đầu như thế.
* Blog của
nhà văn Phùng Nguyễn là blog cá nhân. Các bài viết trên blog được đăng
tải với sự đồng ý của Ðài VOA nhưng không phản ánh quan điểm hay lập
trường của Chính phủ Hoa Kỳ.
Phùng Nguyễn
Nhà văn Phùng Nguyễn sống và làm việc trong ngành IT ở Hoa Kỳ. Tác giả của 2 tập truyện ngắn Tháp Ký Ức và Đêm Oakland và Những Truyện Khác. Đồng sáng lập tạp chí văn chương mạng Da Màu (damau.org) và tham gia biên tập tạp chí này từ năm 2006.
Nguồn: http://www.voatiengviet.com/content/van-doan-doc-lap-vietnam-su-kien-hay-cuoc-chu/2863226.html
0 nhận xét:
Đăng nhận xét