Tiểu phẩm này, một tham luận đọc trước đại hội
những người cầm bút, tôi viết cách đây gần 25 năm, ở thời điểm nền văn
học Việt Nam vừa qua cao trào Đổi mới và lại bắt đầu bối rối chững lại.
Những kỳ vọng ở văn chương mà tôi chứng kiến khi đó là có thật và thực
sự nồng nhiệt, song chúng cũng dính chặt vào những hình dung tự huyễn
hoặc, nếu không muốn nói là hoang tưởng, cũng như bị chi phối bởi toàn
bộ nếp tư duy – cả cấp tiến lẫn giáo điều – và tổ chức – cả tự do lẫn nô
lệ – của giới cầm bút, cho đến khi ấy chỉ sống cái định nghĩa về mình
trong từ điển chính trị.
Một phần tư thế kỷ sau, sự tự huyễn hoặc và
hoang tưởng, nếp tư duy và tổ chức cố hữu ấy vẫn sung sức như ngày nào,
đại hội vừa tiến hành rất thành công của Hội Nhà văn Việt Nam cho thấy
như vậy. Rất thành công ở khả năng ức chế nhận thức về vai trò đã suy
giảm triệt để, đã tụt xuống gần đáy của văn chương như một loại hình
nghệ thuật trong xã hội Việt Nam hiện đại, để tự xức nước thánh, bận rộn
với bản thân và gọi tên sứ mệnh của mình. Và cũng rất thành công trong
việc quy tụ những nhà văn thuộc hàng tài năng nhất: Nguyễn Ngọc Tư,
Nguyễn Việt Hà, Nguyễn Huy Thiệp, Bảo Ninh, Tạ Duy Anh, Phan Thị Vàng
Anh… Và Nguyễn Bình Phương, một trong những tác giả độc đáo nhất hiện
nay, còn vừa trở thành một trong sáu người lãnh đạo Hội Nhà văn Việt Nam
đồng thời tiếp tục kiêm chức Tổng Biên tập tạp chí Văn nghệ Quân đội,
một cơ quan văn nghệ lấy bảo thủ làm phương châm tồn tại. Nền cộng hòa
văn chương Việt Nam sẽ còn thọ lâu.
__________________
Thưa quý vị,
Mở đầu tham luận này, cho phép tôi được đưa ra một so sánh thơ mộng: hôm nay, trong thời tiết ấm áp (cử tọa vỗ tay) và tuyệt vời thay, không quá oi bức như thường lệ (cử tọa vỗ tay nồng nhiệt), chúng ta họp nhau ở đây như đại hội các loài chim, trong đó tôi, à chúng tôi, xin làm những cánh chim hòa bình nhất.
Cảm ơn quý vị. Cho phép tôi đi ngay vào nội dung
chính. Mô hình chúng tôi đưa ra sau đây là kết quả thảo luận tập thể, có
bỏ phiếu kín. Ban kiểm phiếu gồm những nhà thơ mà đạo đức và sức khỏe
có thể nói là không suy suyển qua nhiều cuộc thăng trầm của nghệ thuật
thơ ca cũng như nhiều biến động của lòng người và thói đời. Vâng, có thể
nói là rất đáng tin cậy. Hy vọng rằng, trong một chừng mực nào đó, về
một phương diện nhất định, theo một khía cạnh tương đối, nghĩa là nói
chung, cụ thể là, mô hình này sẽ đóng góp vào việc vượt qua cuộc khủng
hoảng trầm trọng hiện nay của văn chương và chính trị.
Trước hết, để thống nhất về định nghĩa, xin nói
ngay: phàm là một nền cộng hòa thì không có vua. Chúng tôi cần gì vua!
Giữa vua chúa và các nhà thơ chân chính xưa nay bao giờ cũng có sự khó
chịu thường trực. Ồ, không phải cơn hờn ghen giữa những người đàn ông
thèm quyền lực và đã thế còn kiêu hãnh đâu nhé. Lối giải thích ấy dễ dãi
và cũ rồi. Đơn giản, chúng tôi chưa bao giờ thực tâm coi những ông vua
thi nhau làm thơ là đồng nghiệp. Phải, họ quá đủ điều kiện để phát động
những phong trào tao đàn rộng rãi, khiến không ít tài năng quý báu trong
chúng tôi, vì một phút nhẹ dạ, trở thành những cái máy sản xuất thơ,
vâng, thơ chứ không phải phoi bào, vâng, tẻ nhạt và phí phạm khủng
khiếp. Họ đã phung phí tài năng của không ít người trong chúng tôi vào
những trò giết thời giờ của họ. Họ bảo vệ những tài cán nhạt nhẽo và
xung đột với những nhà thơ lớn nhất trong lịch sử thơ ca của chúng tôi,
lúc mời ra cộng tác, lúc đuổi về, hết sức vô nguyên tắc. Đấy thực sự
không còn là vấn đế tranh chấp quyền lực. Đấy là chuyện bảo vệ tài sản
tự nhiên. Có nghĩa là môi sinh. Tài năng chính là tài sản vô giá nhất mà
thiên nhiên đã ban cho chúng ta một cách hoang phí và vô trách nhiệm.
Rồi đến lượt mình, chúng ta lại tiêu nó một cách hoang phí và vô trách
nhiệm chẳng kém.
Chúng tôi cần gì những ông hoàng? Ông hoàng cuối
cùng chẳng trao ấn kiếm cách đây chưa tròn nửa thế kỷ, chưa xong một
kiếp người đó sao? Việc ấy diễn ra đơn giản, gọn nhẹ hơn việc trao chìa
khóa một căn hộ hỏa hồng hiện nay, nếu người ta muốn trốn thuế một trăm
ngàn đồng một mét vuông. Chúng tôi đã hoàn toàn quên ông ta, nhanh hơn
quên một món nợ nhậu nhẹt. Một chầu bia chẳng hạn. Bia hơi thôi. Với vài
củ lạc. Quá khứ có vua thực ra dài gấp hàng trăm lần hiện tại không
vua, nhưng than ôi cũng hàng trăm lần nhẹ hơn. Chúng tôi chẳng bao giờ
áy náy về cái ông vua cuối cùng, thiếu sắc thái hơn cả một người tình
thoảng qua đó. Chúng tôi chẳng buồn đặt những câu hỏi như: từ khi không
làm vua nữa, ông ta ăn uống ra sao, sinh hoạt thế nào, sống ở đâu, cũng
trong một căn hộ hỏa hồng trốn thuế hay đã có nhà riêng? Rồi ốm đau,
chết chôn nghĩa trang nào, bạn bè còn năng lui tới? Các vị hẳn biết,
trong chúng tôi có vài ba nhà thơ nổi tiếng về khuynh hướng hoài cổ.
Cũng tốt thôi, phải không? Nghệ thuật cần nhiều bản sắc. Những niềm khắc
khoải của mấy nhà thơ cự phách đó tập trung chủ yếu vào những đền đài
lăng tẩm của các cố đô không ngừng được phát hiện thêm. Chao ôi, mấy thứ
đó nhiều đến mức chúng tôi có cảm giác mỗi bước đi là giẫm lên xác một
ông vua hay một ngai vàng mục nát nào đó. Phải nói là một cảm giác rất
không yên ổn. Nhưng quả nhiên đền đài lăng tẩm cũng ưa nhìn hơn và không
bốc mùi như những gì còn sót lại ở bản thân vài trăm ông vua đã chết và
một ông cuối cùng chưa rõ sống chết ngắc ngoải ra sao. Còn lại, trừ mấy
nhà thơ vị lai khá cực đoan, mấy nhà thơ chuyên ngành không trực tiếp
liên quan đến lịch sử, mấy nhà thơ đả kích, sử dụng phương tiện chính là
chắp nối các thời đại, và mấy nhà thơ tình cùng tập trung mất hồn cho
một thiếu nữ, thì phần lớn chúng tôi tuy biết tên nhưng chẳng phân biệt
nổi mặt mũi và đồng đảng của những ông vua nổi tiếng nhất. Điều này
chẳng hề gợi một mặc cảm văn hóa nào. Như vậy đủ chứng tỏ chỗ đứng hết
sức mỏng manh, hầu như không đáng là một chỗ đứng, của các vị vua trong
tâm hồn chúng tôi. Nền quân chủ, ôi, ngay cái tên gọi nghe đã xa lạ và
kỳ cục lắm, thực ra có để lại một ấn tượng, đó là trong trò chơi cờ
tướng, và sau này, văn minh Âu Tây hơn, thêm cả cờ vua. Nhưng bây giờ,
khi câu chuyện chính trị nổi lên hàng đầu, nền cộng hòa non trẻ cần được
định nghĩa dứt khoát, vâng, cần được chính danh, chúng tôi đã yêu cầu
các nhà thơ tạm dẹp thế giới của trò chơi và ấn tượng sang bên. Bây giờ,
hành động, hành động và một lần nữa hành động là biểu hiện tự kính
trọng mình. Cái Đẹp sẽ cứu thế giới. Đúng. Nhưng nó không từ trên trời
rơi xuống. Cuộc khủng hoảng hiện nay của văn chương và chính trị rất có
thể là do thiếu cái Đẹp. Vâng, vậy thì nói chung là.
(Cử tọa nhấp nhổm. Người nhìn ra cửa. Người liếc đồng hồ.)
Tôi xin sơ kết phần này: nền cộng hòa của chúng
tôi nhất định không cần vua. Nên nói công khai, cởi mở điều đó. Đã đến
lúc tính sổ với thói quen và nghê thuật ám chỉ. Không cần thiết phải
giấu sự thật vào chỗ kín và vênh vang đố độc giả tìm ra như vậy. Nhà thơ
chứ không phải gián điệp gài mìn. Độc giả chứ không phải công binh. Hãy
hỏi bất kỳ ai trong phòng đại hội này, người từng có tuyển tập quốc
gia, người mới rụt rè với dăm ba chùm thơ lang thang, người thậm chí
chưa dám xuống tay gieo một vần chính thức nào vào cuộc đời; hãy hỏi, cả
vị đang ngồi xa nhất, tít trong góc cuối phòng, giấu mặt giữa hai mắt
cá chân kia, cả vị đang ngồi hàng ghế trên, nén sức mạnh giật từng cái
râu chứ không nhổ tung cả mảng tội nghiệp; hãy hỏi, sẽ không ai trong
chúng tôi và quý vị thừa nhận sự cần thiết phải có một ông con trời nào
đó thay mình thưa chuyện với đấng tối cao quyền năng, một ông lù lù cho
mình vừa lạy vừa nguyền rủa. Không! Chúng tôi có trong bản thân mình
đấng tối cao. Chúng tôi nguyền rủa chính mình và ngả mũ trước chính mình
trong những hoàn cảnh bình thường, nghĩa là khi không có một đồng
nghiệp đáng nguyền rủa hoặc đáng kính trọng nào đó xuất hiện. Trường hợp
này, theo chỗ riêng tôi biết, hầu như chưa bao giờ xảy ra. Để thực sự
nguyền rủa hay kính trọng ai, không phải chỉ biết gieo vần là đủ.
Nhân nói kỹ phần đầu như vậy, tôi đề nghị đại hội
nhanh chóng thông qua một mục khác tương tự: nền cộng hòa của chúng tôi
tất yếu cũng không có các tập đoàn tôn giáo. Tín ngưỡng, thưa các quý
vị có đạo, ngoại đạo và vô đạo, ở ngay trong niềm say mê sáng tạo. Nước
Chúa hay cõi Phật mở rộng cửa đón chúng tôi ở ngay phút xuất thần vậy.
Kinh nghiệm cho thấy, nhà thờ được dựng nên để xua đuổi xa-tăng, chứ cầu
nguyện thì ở đâu chả được. Không phải vô cớ mà trong nhiều bài thơ bất
hủ của chúng tôi luôn ngân vang tiếng chuông. Chúng tôi không vô thần.
Tôn giáo của chúng tôi là cái Đẹp. Cái Đẹp không thể đem làm mẫu, không
thể tổ chức, không thể rao lên như món hàng chợ phiên.
(Cử tọa rất bối rối. Người hăng hái vỗ tay. Người gục đầu trầm tư.)
Về tòa án thì hơi khác. Chỗ này cần phân biệt.
Chúng tôi đã dừng lại khá lâu trong phiên họp trù bị để tôn trọng thích
đáng mỗi vị quan tòa trong từng con người, nhất là ở những lĩnh vực
thuộc về lương tâm. Nhưng lương tâm không phải là thứ duy nhất trong
cuộc sống này cần được hay cần bị xét xử. Quý vị thấy đấy, nếu cứ ngẫm
nghĩ quanh quẩn thế này thì lương tâm hóa ra lại là thứ ít cần đụng chạm
tới nhất. Ờ thời kỹ trị toàn diện hiện tại, chúng tôi tin rằng mỗi
lương tâm hoàn hảo đều được trang bị một hệ thống chuông báo động cực
nhạy. Lương tâm quá tải một chút là chuông kêu ro ro. Tóm lại, chuyện
lương tâm có thể bỏ qua. Nhưng bề bộn những vấn đề khác lại rất cần được
phân xử công minh. Chúng tôi có thể nhận định, về lý thuyết mà nói, xét
theo một chừng mực nhất định, ở phạm vi cho phép, nói chung, cụ thể là,
rất chính xác, rất khách quan, không thiên vị, với đầy đủ thẩm quyền
chuyên môn, về tác phẩm của đồng nghiệp. Xin nhắc lại, về lý thuyết. Chứ
thực tế, thực tế chính là những mối quan hệ. Tình bạn rượu là sơ đẳng
nhất. Người ta tồn tại trong cộng đồng, phải không nào? Cho nên, trong
thực tế, chúng tôi có ý kiến về những mối quan hệ chứ không về bản thân
các tác phẩm. Đấy là chưa kể tác phẩm của chính mình. Chỗ này rất tế
nhị. Vì vậy chúng tôi cần các nhà lý luận phê bình. Các nhà này thực ra
cũng không thể chối bỏ quan hệ với cộng đồng, có khi họ còn quan hệ mạnh
hơn chúng tôi là khác. Cứ thử đày một nhà lý luận hăng hái nhất ra một
hòn đảo hoang vu nào đó, rồi đều đặn cấp cho anh ta đủ loại ấn phẩm,
chắc chắn anh ta sẽ rất sớm hoang mang, sẽ nói lắp, nói nhịu và chẳng
dám có một ý kiến nào nữa. Nhưng không, chúng ta không chủ trương cực
đoan. Về phương diện nào đó, các nhà ấy vẫn là những quan tòa, nhất là
khi họ không, hoặc không còn tham vọng sáng tác giống cái chúng tôi sáng
tác. Vậy hơi khác với vua chúa và các tập đoàn tôn giáo, tòa án thi ca
là tối cần thiết. (Cử tọa nhất trí vỗ tay.)
Nhưng thưa quý vị, tôi khuyến cáo: hãy cảnh giác
với các thiết chế, một khi ta còn cần tới chúng. Hãy nhớ lại những vụ án
văn chương không quan tòa. (Trong cử tọa có tiếng nhắc: “Và những phiên tòa phi văn chương!”)
Hãy nhớ lại những vần thơ bị án treo oan nghiệt. Và trên hết, hãy nhớ
tới những kẻ bất tài được đăng quang. Chỗ này, xin lỗi, cho phép tôi
được bày tỏ lòng phẫn nộ một cách thuần túy chuyên môn nghề nghiệp.
Phải, những thể nghiệm tuyệt vọng không ra kết quả, những cú nôn ọe
chẳng ra hình thù gì, những cuộc nổi loạn vụ cảm giác, rồi chủ nghĩa duy
mỹ lạnh lẽo vô hồn không sức sống, rồi những phóng sự đời sống không
nghệ thuật, rồi chủ nghĩa tiền phong cẩu thả cùng là chủ nghĩa hiện sinh
chớt nhả và những cuộc đầu cơ chính trị xã hội theo phương pháp ăn gỏi…
tất cả những sự thật nửa chừng đó, nếu rơi vào tay một vị thẩm phán bị
đầu độc bởi sự bẳn gắt của uy quyền, bởi kém tri thức hơn cả kém bản
lĩnh, bởi thật thà và thiện chí không đúng chỗ, đi đôi với những cú
huých ghê gớm, chẳng hạn của một bà vợ hãnh tiến, và khủng khiếp nhất,
bởi cuồng tín, sẽ tùy thuộc cơ may mà trở nên tinh thần thời thượng duy
nhất, đè bẹp mọi khuynh hướng thơ ca khác, hoặc chết ngóm ngay khi chưa
kịp nêu một bài học về sự bất cập trong nền nghệ thuật mà chúng tôi
nguyện phụng sự bằng cả cuộc đời. (Mồ hôi rịn ra trên trán những người ngồi hàng đầu. Lại nhìn ra cửa. Lại liếc đồng hồ.)
Vậy, tạm thời, trong khi chưa có phương án nào
hữu hiệu hơn, chúng tôi đề nghị thiết lập ít nhất hai tòa án phục vụ nền
cộng hòa của chúng ta. Toà án thứ nhất thực hiện chức năng thông
thường. Tòa án thứ hai phân xử sự phân xử của tòa án thứ nhất. Trong
trường hợp đặc biệt, có thể huy động cả tòa án binh mà chúng tôi sẽ nhắc
đến ở phần sau. Như thế, công lý không chạy đi đâu được. Công lý buộc
phải nằm gọn trong tay ta. Ngoài ra, để đảm bảo tối đa tính bất khả xâm
phạm của tư tưởng và nhất là của cảm xúc cá nhân, nền cộng hòa của chúng
tôi cũng cho phép các thám tử văn học tư nhân được hành nghề. Đây là
một thiết chế mới, vâng, triệt để đổi mới, chúng tôi khác với những nền
cộng hòa vớ vẩn khác ở trọng điểm đó. Lẽ đương nhiên, các thám tử này
không được hoạt động bừa bãi mà phải tuân theo những quy chế nghiêm ngặt
mà chúng tôi đang tích cực soạn thảo. Chẳng hạn, không được phép tiết
lộ bí quyết gieo vần, thủ đoạn lấy cảm hứng và kế hoạch chọn chủ đề của
thân chủ của mình, cũng như ngược lại, không được phép dò la những bí
mật nghề nghiệp tương tự ở đồng nghiệp của thân chủ mình. Không! Công
việc của các thám tử tư nhân thuần túy là để bảo vệ cho các nhà thơ
không bị đuổi ra khỏi nền cộng hòa, vừa đuổi vừa tặng hoa, như mong muốn
của một nhà triết học cổ đại điên rồ nào đó. Nhưng một lần nữa tôi
khuyến cáo: hãy coi chừng! Đây là nền cộng hòa của các nhà thơ chứ không
phải của mật thám!
Thêm vào đó, chúng tôi đề nghị một cơ chế bắt
buộc cho bồi thẩm đoàn, trong đó đại diện độc giả không được phép quá
bán. Chúng tôi vẫn tôn trọng chế độ hơn phiếu, nhưng tiếc thay, hoặc may
mắn thay, chân lý trong thơ ca có đặc điểm đáng kính nể là không nhất
thiết lệ thuộc vào kẻ hơn phiếu. Một biện pháp phòng ngừa thích hợp, vì
thế, là cần thiết. Chúng tôi nhất định không để lặp lại một lần nữa cái
bi kịch nổi tiếng của một cộng đồng được tuyển lựa lại đóng đinh đứa con
xuất sắc nhất của mình. Ngày nay, cái giá của bất tử không buộc phải
đau đớn máu me như vậy. Hơn nữa, các vị thấy đấy, không thể đi tìm chân
lý của nghệ thuật trong quan niệm của đám đông, khi các thể loại gần gũi
với độc giả rộng rãi như truyện thơ, trường ca và ca dao không còn ở
giai đoạn phát triển rực rỡ nhất, mà nhật báo của chúng ta lại chưa có
vần điệu triệt để. Vâng, cái Đẹp là thứ không thể bình bầu, không thể tổ
chức, không thể rao lên như món hàng chợ phiên. (Tiếng bàn tán trong cử tọa nổi lên. Cãi cọ. Có người giơ nắm đấm.)
Khoan đã, thưa quý vị, chớ quá xúc động! Nghịch
lý trên là hoàn toàn dễ hiểu, nếu các vị chịu khó nhìn sâu vào bản chất
của sáng tạo thi ca. Nghệ thuật của chúng tôi, như một nhà thông thái
từng chỉ rõ, không cốt ở chỗ nói về sự việc đã thực sự xảy ra, mà nói về
cái có thể xảy ra. Khả năng tiên tri này dĩ nhiên không thể được công
nhận bởi một đám đông bị ràng buộc rất nhiều vào một hiện tại cụ thể.
Giải pháp chúng tôi đề nghị là không loại trừ đại diện của đám đông,
nhưng cũng không cho họ số phiếu quá bán. Tốt hơn cả, họ sẽ là lực lượng
thứ ba, quyết định cán cân giữa hai lực lượng ngang bằng khác là đại
diện các nhà phê bình chuyên nghiệp, tôi nhấn mạnh, chuyên nghiệp, và
đại diện của chính các nhà thơ. Đấy chính là một tam giác lý tưởng.
(Cử tọa hết sức sốt ruột. Bắt đầu chửi thề,
văng tục. Khi một thanh niên hùng dũng đứng phắt dậy, gầm lên một tiếng,
rồi điềm nhiên ngồi xuống, cử tọa lại im thin thít.)
Vâng. Cảm ơn. Như vậy là. Chúng tôi xin chuyển
ngay sang vấn đề quân đội và cảnh sát. Về cảnh sát, quả thực chúng tôi
chưa có ý kiến dứt điểm. Một mặt, đã có đội thám tử văn học tư nhân, rất
phù hợp với tính chất cá nhân của hoạt động sáng tạo. Hơn thế nữa, các
vị hẳn biết, đối với một nhà thơ thì làm gì có ranh giới giữa điều có
thể và điều không thể. Chúng tôi bất chấp chứ. Vâng, một khi đã làm thơ,
thì. Luật lệ nào bắt chúng tôi phải dừng lại? Chỗ này cấm chó, chỗ kia
cấm chợ, chỗ kia nữa cấm đại tiểu tiện. Những chỗ nào dám cấm chúng tôi
gieo vần? Phải, thơ ca không trông thấy biển cấm. Đấy là nói thứ thơ ca
thực sự xuất phát từ con tim. Còn loại thơ trước hết phải nhìn quanh xem
mình đang ở đâu thì xin lỗi, chúng tôi đây không bàn. Nhưng mặt khác,
cái Đẹp, mục đích của chúng tôi, phương tiện của chúng tôi, sở trường
của chúng tôi và đồng thời cũng là chỗ yếu duy nhất của chúng tôi, vâng,
cái Đẹp lại là thứ dễ bị chà đạp nhất, dễ tổn thương nhất, mong manh và
kém đề kháng nhất. Nó đáng được đặt dưới sự bảo trợ của một hệ thống an
ninh rộng khắp biết bao. Các nhà thơ có được trang bị gì để làm vệ sĩ
bảo đảm cho cái Đẹp ra đường không bị hành hung, hay chí ít không bị vu
khống đâu. Vậy, trước khi mỗi nhà thơ được chính thức cấp dùi cui, súng
ngắn và hóa đơn phạt tiền, cộng thêm chiếc còi nữa, trước khi toàn xã
hội kịp làm quen với hình ảnh nhà thơ kiêm vai canh giữ an ninh công
cộng cho cái Đẹp, chúng tôi đề nghị tạm thời hãy giữ nguyên hệ thống
cảnh sát. Từng bước một, hệ thống này sẽ được thay thế bằng các thi sĩ
kiêm vệ sĩ. Như vậy, nó tồn tại để từng bước một tiến tới sự xóa bỏ
chính nó. Đó mới thật sự là biện chứng.
(Ở góc cuối phòng, ông ngồi giấu mặt giữa hai
mắt cá nhân rụt rè đề nghị trong tiếng cười ồ của cử tọa: “Xin lỗi, có
thể cấp cho cả tôi súng ngắn được không?”)
Vấn đề tiếp theo là quân đội. Cũng tương tự như
trên, quân đội cộng hòa tạm thời vẫn là cần thiết. Nhưng về lâu dài, khi
các cuộc chiến thô lậu đã hết thời và con người dần dần đạt tới độ nhạy
cảm khiến cái chết không nhất thiết phải xảy ra theo nghĩa đen nữa thì
thơ ca, vâng, chính thơ ca sẽ trở thành vũ khí. Việc giải trừ quân bị mà
chúng tôi hoàn toàn ủng hộ sẽ diễn ra theo hướng đó. Xu hướng này thực
ra đã có mầm mống từ những bài thơ viết trên báng súng những năm xưa,
cũng như từ liều lượng chất nổ đáng kể trong những bài thơ nổi tiếng
nhất của chúng tôi. Vấn đề chỉ còn là thời gian. Chúng tôi hy vọng rằng
quá trình thay thế quân đội cộng hòa bằng thơ ca sẽ đem lại cho thơ ca
một nguồn cảm hứng hào hùng hơn bao giờ hết, ồ, một chủ nghĩa lãng mạn
thứ thiệt, tươi nhuận, cường tráng, giúp chúng ta tránh khỏi cái định
mệnh tăm tối bệnh hoạn của tuyệt đại đa số các nền thi ca cạn kiệt cảm
xúc khác. Khi ấy, thi sĩ và chiến sĩ mới thực sự là một trong những cặp
phạm trù cơ bản của phép biện chứng. Và muốn nói gì chăng nữa, biện
chứng vẫn cứ là phương pháp tối ưu. Nó có thể cung cấp câu trả lời trong
bất kỳ tình huống nào. Khi cái Đẹp được hiểu một cách biện chứng nhất,
nó đương nhiên sẽ thống trị thế giới, một thế giới mà nhìn vào chỗ nào,
thú thực, ta cũng thấy xấu ghê gớm. (Cử tọa xôn xao.)
Xin lỗi, tôi không có ý gì nhằm vào quý vị. Chỉ
là một cách nói. Trở lại vấn đề quân đội. Trong khi thơ ca giải trừ quân
bị thì để biện chứng triệt để, đội ngũ thi sĩ chúng tôi sẽ tiếp thu và
ứng dụng mô hình tổ chức đáng khâm phục và hết sức ưu việt của quân đội
ta. Đấy không phải là phát hiện mới mẻ của riêng chúng tôi. Nhiều đồng
nghiệp trên thế giới đã đưa ra đề nghị này từ lâu, nhưng rất tiếc, họ
không có điều kiện thực hiện. Trước hết, chúng tôi phân ra thi sĩ thường
và sĩ quan thơ. Sĩ quan thơ lại gồm dự bị, úy, tá, tướng và nguyên
soái. Một ban tham mưu, một bộ tư lệnh, với một hay hai, có lẽ hai tốt
hơn, vâng, với hai tổng tư lệnh toàn cõi thơ. Hàng năm, giải thưởng thơ
ca cao quý nhất sẽ là danh hiệu anh hùng nghệ thuật. Đồng thời, chúng
tôi cũng thấy nên trợ cấp thích đáng cho những nhà thơ tàn phế, ở đây
nói về thương tích tâm hồn. Về toàn cục, lực lượng thơ ca sẽ được tổ
chức thành thi đoàn, gồm các nhà thơ chủ lực, và thi khu của các thi sĩ
địa phương. Có thể áp dụng uyển chuyển cả cách thức phân ngành trong
quân đội để củng cố lực lượng nghệ thuật tinh túy nhất trong các loại
hình nghệ thuật này. Chúng ta sẽ có các bộ phận thơ chỉ huy, thơ hậu
cần, thơ phòng không, thơ văn công, thơ đặc nhiệm, thơ đại bác, thơ cảm
tử, thơ thiết giáp… nói chung là hết sức phong phú. Một tòa án đặc biệt
chuyên ngành, vâng, tòa án binh, sẽ tập trung xét xử những vi phạm đẳng
cấp và nghi thức trong nội bộ đội ngũ các nhà thơ kiêm chiến sĩ. Nhìn
chung, mô hình tổ chức này chẳng những tăng cường kỷ luật, vâng, kỷ luật
sáng tạo là rất nghiêm khắc, mà trên hết, còn thúc đẩy ý thức vươn lên
của mỗi cá nhân sáng tạo. Không còn tình trạng mập mờ đồng hạng giữa các
tài năng và thâm niên cống hiến nữa. Thông thường thì năm năm chúng tôi
sẽ cho lên một bậc, có tác phẩm thì đặc cách chỉ cần ba năm. Cũng không
còn những cuộc tranh cãi rất chướng và bất tận mỗi khi làm một tuyển
tập quốc gia. Cái Đẹp loại I, loại II cho chí loại bét không còn pha
trộn tùm lum như trong thùng nước mắm mậu dịch nữa. Cuộc khủng hoảng
hiện nay của văn chương và chính trị có thể do cái Đẹp không được xếp
hạng chu đáo lắm chứ. Nhưng chúng tôi khuyến cáo: hãy cảnh giác với các
hạng mục, một khi ta còn cần tới chúng. Hạng mục đi liền quyền lợi. Đảo
chính trong quân đội hay đảo chính trong vương quốc của cái Đẹp sau này
đều có thể làm tổn thương trầm trọng nền cộng hòa non trẻ. Chúng tôi kêu
gọi: hãy tự trọng!
(Cử tọa hết sức mệt mỏi và chán nản. Một số nhấp nhổm, nhưng bị một số khác lừ mắt ra hiệu ngồi im.)
Thưa quý vị, để kết thúc phần quân đội, chúng tôi
hình dung một ngày nào đó không xa, nhưng bây giờ thì chưa, bút tích
hay chữ ký của các nhà thơ danh tiếng sẽ lấp lánh trên ve áo các công
dân nước cộng hòa của chúng ta thay cho huy chương. Những bài thơ, viết
lối đại tự, sẽ được đóng khung treo tường thay cho bằng gia đình thương
binh liệt sĩ. Cũng là Tổ quốc ghi công cả. Kìa, mong quý vị đừng làm ồn
lên thế. Không, chúng tôi không hề dám đụng tới hương hồn những người
thân của quý vị đã ngã xuống cho Tổ quốc. Chúng tôi hiện vẫn tán thành
duy trì chế độ ưu tiên đãi ngộ, đúng rồi, bán vé tàu xe ưu tiên, vào đại
học ưu tiên, ưu tiên tuốt, cho các gia đình bộ đội và thương binh liệt
sĩ đấy chứ. Ồ, không, không ai phủ nhận phần hài cốt thiêng liêng của
quý vị, à của con cháu quý vị, à của cha anh quý vị. Danh dự của gia
đình quý vị vẫn còn nguyên trên tường đấy thôi, chúng tôi đâu dám tự
tiện gỡ xuống. Đồng ý, trăm phần trăm, danh dự là trên hết. Danh dự
tuốt. Chúng tôi chỉ hình dung… Chúng tôi chỉ đề nghị… Chỉ đưa ra một mô
hình tham khảo… Nói đúng ra là chỉ mơ mộng tí chút, xưa nay mơ mộng có
làm chết ai… Quý vị muốn gì nữa ạ? Chế độ hưu trí của quân nhân ư? Chúng
tôi hứa sẽ tìm hiểu. Tuy nhiên, các nhà thơ không bao giờ về hưu. Cái
Đẹp không bao giờ về hưu. Cái Đẹp là thứ chẳng thể ăn lương, chẳng thể
tổ chức, chẳng thể rao lên như món hàng chợ phiên. Dẫu sao thì. Nói
chung là. Rất mong quý vị.
(Cử tọa ùn ùn bỏ về. Ghế xô ầm ầm. Nước bọt nhổ tung tóe.)
Không sao. Có nghĩa là. Thưa quý vị.
(Duy nhất còn lại trong phòng là người đàn
ông ngồi giấu mặt giữa hai mắt cá chân. Bây giờ ông ta đứng dậy, nhắc
lại lời đề nghị: “Thưa, có thể cấp cho cả tôi súng ngắn được không?”)
Tháng 1/1991
0 nhận xét:
Đăng nhận xét