Hoàng Cầm ca
(trích hồi ký Phạm Duy)
Trong hai năm trời, 1980-1982, tôi đi khắp nơi trên thế giới với những bài hát gọi là tị nạn ca, ngục ca…Nhưng tôi đã có phần mỏi mệt, không phải vì con đường
dài rộng của thế giới tự do này đầy chông gai hay dãi dầu mưa nắng mà
chính vì trong bẩy, tám năm qua, tôi đã phải gân cổ lên hát những bài ca
quê hương rất là mê sảng, những bài tị nạn ca đầy tủi nhục, những ngục
ca chan chứa hận thù… Và tôi đã nhận lờ mờ ra rằng những người nghe tôi
hát cũng mê sảng như tôi.
Phúc đức thay, vào đầu thập niên 80 này đã có một sự
kiện làm cho tâm hồn tôi lắng xuống. Sau khi thấy dường như đã mất quê
hương, tôi bỗng nhiên gặp lại quê hương qua những bài thơ của một người
bạn cũ. Thơ truyền khẩu thôi, chưa hề là thơ được in ra, ngâm lên…
Đó là những bài thơ đem lại cho tôi những chuyện tình
lá diêu bông, chuyện leo vườn ổi và đánh bài tam cúc, chuyện thân
thương của những con bê vàng đi tìm mẹ, những con chim cu ngồi gù trên
rặng cây, chuyện con chào mào đón gió chờ trăng, chuyện con phù du lận
đận, con chim vành khuyên nhớ nhà nhớ tổ… Chao ôi là QUÊ HƯƠNG (viết
hoa) của tôi!
Nhờ những bài thơ này mà tôi thấy quê hương của tôi
còn quá nhiều cái đẹp chứ không phải chỉ có ác mộng, tù đầy, uất hận và
tuyệt vọng.
Lúc đó là ngày mùng 1 tháng giêng năm 1982. Trong một
buổi sáng lái xe đi chơi Los Angeles, bước vào một tiệm phở ở Khu
Chinatown, tôi bỗng gặp triết gia Phạm Công Thiện đang ngồi ăn với một
người bạn, giáo sư dạy Anh Văn. Trong bữa ăn ngồi riêng bàn, chúng tôi
nói vài ba câu chuyện xã giao.
Mới đây, Phạm Công Thiện tới nghe tôi ngâm thơ Hoàng
Cầm trong một đêm sinh hoạt tại thính phòng ART STUDIO của ký giả Nguyễn
Tú A ở thành phố Westminster trong khu Bolsa. Anh cất tiếng hỏi:
- Phạm Duy có biết con gái Hoàng Cầm là Kiều Loan đang ở đây không ?
Tôi giật mình vì cái tin quá bất ngờ này! Đã biết
thoang thoáng vợ cũ của Hoàng Cầm là Kiều Loan Mẹ đang ở miền Washington
DC, rồi biết thêm Kiều Loan Con cũng đã vượt biên, nhưng tôi không thể
nào ngờ rằng vợ con của một người bạn rất xa tôi lại đang ở một nơi rất
gần tôi, trong khi tôi vừa phổ nhạc những bài thơ của người bạn đó! Thế
là tôi nằng nặc đòi được dẫn ngay tới thăm vợ con Hoàng Cầm…
… Trong buổi chiều đầu năm dương lịch này, trên căn
gác nhỏ của một chung cư nghèo ở giữa thành phố Los Angeles, hai mẹ con
Kiều Loan, Phạm Công Thiện và người bạn giáo sư Anh Văn cùng tôi quây
quần quanh cái bàn nhỏ, có nắng Cali lọt qua cửa sổ, rọi xuống khay trà
và đĩa bánh ngọt làm tôi nhớ tới vạt nắng hanh vàng ở vùng đất Bắc Giang
ngày nào. Căn phòng bỗng dưng có chút gió lạnh mùa Thu Bắc Việt thoảng
về. Tôi chợt thấy trong tôi trườn lên một nỗi buồn rất là mênh mang.
Người đàn bà không tuổi kia là Tuyết Khanh đấy à? Một câu thơ cũ của một
người tình xưa vang trong đầu tôi: Người yêu ơi, sợ quá thời gian…
Chợt nghe người vợ cũ của Hoàng Cầm hỏi :
- Anh Phạm Duy còn nhớ ngày ở Phố Nỉ không ? Đây là con gái Hoàng Cầm đó ! Anh có thấy cháu giống bố không?
- Nhớ chứ! Làm sao tôi quên được cảnh Hoàng Cầm rung
đùi ngâm thơ trong bữa cơm chia tay với chị ở BắcGiang? Chị ơi, thấm
thoát đã gần 40 năm rồi! Còn Kiều Loan thì giống bố quá nhỉ! Cháu kể
chuyện cho bác nghe ngày cháu gặp bố lần đầu tiên ở Saigon đi…
Tôi được nghe Kiều Loan rối rít nói về việc gặp Hoàng
Cầm như gặp một nhà thơ gần gũi hơn là gặp một người cha rất xa lạ, khi
thi sĩ từ Hà Nội vào Saigon để gặp con sau ngày 30 tháng Tư 1975…
Tôi lúc nào cũng thao thức đi tìm những bài thơ mới
cũ của Hoàng Cầm cho nên trong buổi gặp gỡ kỳ thú này, tôi muốn biết
thêm về thơ tình của anh, ngoài các loại kịch thơ, thơ kháng chiến mà
tôi đã biết rành rẽ…
Chẳng hạn không biết một bài thơ Hoàng Cầm soạn từ
khi còn đang làm nghề thầy giáo ở Bắc Giang mà có lẽ thi sĩ cũng đã quên
rồi! Hơn nữa, vì anh vắng mặt trong 30 năm nên nếu có ai còn thuộc thơ
anh thì cũng chỉ thuộc lõm bõm vài câu thôi. Như hoạ sĩ kiêm thi sĩ Tạ
Tỵ :
Nếu anh còn trẻ như năm trước
Quyết đón em về sống với anh
Những buổi chiều vàng phơ phất lại
Anh đàn em hát níu xuân xanh.
? ? ?
Nhưng thuyền em buộc trên sông hận
Anh chẳng quay về với trúc tơ
Ngày tháng tỳ bà vương ánh nguyệt
Mộng héo bên song vẫn đợi chờ…
Một người có lẽ đã lớn tuổi và là dân Hà Nội
cũ, trong một bài báo đăng trên một tờ nguyệt san ở Virginia còn nhớ
thêm bốn câu nữa :
Nếu có ngày nào em trở gót
Quay về thăm lại bến thu xa
Thì đôi mái tóc không xanh nữa
Mây bạc trăng ngàn vẫn thướt tha…
Tôi đã phổ nhạc mấy câu thơ của bài thơ vô đề này
và đặt tên bài thơ phổ nhạc là Tình Cầm. Người ta có thể hiểu đó là bài
hát nói về mối tình của Hoàng Cầm hay bài hát nói về một mối tình của
một danh cầm nào đó. Để cho có đủ câu nhạc, tôi soạn thêm một đoạn lời
(coi như đó là đoạn 2), mong rằng nó vẫn nằm trong hơi thơ và cảm súc
của thi sĩ:
Có mây bàng bạc gây thương nhớ
Có ánh trăng vàng soi giấc mơ
Có anh ngồi lại se phím cũ
Mong chờ em hát khúc Xuân xưa…
Bài Tình Cầm được Thái Thanh, Duy Quang, Thái Hiền và nhiều ca sĩ khác hát trong các băng nhạc sản xuất tại Hoa Kỳ…
Tại căn gác nhỏ ở Los Angeles này, sau khi hỏi
chuyện về Hoàng Cầm, tôi sung sướng vô cùng khi được nói cho vợ con của
anh nghe về những ca khúc tôi đang chuẩn bị tung ra, phóng tác từ lời
thơ của thi sĩ. Để cho khán thính giả hiểu được những bài ca đầy tính
chất ẩn dụ này, tôi đọc cho mọi người nghe những lời giới thiệu trước
khi tôi hát Hoàng Cầm Ca…
Sau đây là hành trình lưu diễn của Hoàng Cầm Ca trên toàn cầu :
* Buổi ra mắt Hoàng Cầm Ca (ngày 18 tháng 10-84, tháng sinh nhật của tôi) tại Phòng Trà Lê Uyên Phương ở Santa Ana.
Sau đó là những đêm diễn tại:
* Café Viễn Xứ ở San Jose,
* Trường Đại Học Georges Mason ở Virginia,
* Nhà thờ Saint Teresa ở Honolulu,
* Town Hall ở Melbourne,
* Hiệp Hội Báo Chí tại Úc Châu ở Sydney,
* Cộng Đồng người Việt ở London,
* Báo Quê Mẹ ở Paris,
* Toà soạn của báo Độc Lập ở Stuttgart v.v…
Hoàng Cầm Ca là gì? Đó là những bài ca gợi những cái
đẹp – mỹ ảnh – của đất nước hơn là những cái sai, cái xấu – ảo ảnh, ác
ảnh – của quê hương qua tị nạn ca, ngục ca và tủi nhục ca. Đó những bài
thơ mà người bạn thi sĩ viết ra sau vụ Nhân Văn Giai Phẩm và bây giờ đã
được tôi phóng tác thành ca khúc.
Một thời gian sau khi cùng bị đàn áp với các văn nghệ
sĩ chống đối khác như Văn Cao, Phùng Quán, Trần Dần… Hoàng Cầm cho luân
lưu tại miền Bắc một tập thơ truyền tay nhan đề Đường Về Kinh Bắc. Đó
là những bài thơ ẩn dụ, nếu đọc lên thì bất cứ ai nghe cũng thấy bàng
bạc những hình ảnh và mầu sắc tuyệt vời của quê hương nhưng không ai
hiểu Hoàng Cầm muốn nói gì trong đó…
Tôi cần phải nói rằng vào năm 1982, trong lúc tôi
đang mệt mỏi vô cùng sau sáu, bẩy năm sống đời lưu vong, vào những giờ
phút lung linh hiếm có, tôi chợt nhìn ra ý chí của Hoàng Cầm trong những
bài thơ đầy ẩn ngữ này. Tôi bỗng hiểu được rằng: vào cuối thật niên 60,
dù bị đẩy vào hoàn cảnh cùng cực của đời mình là bị bẻ bút và bị bao
vây kinh tế nên phải bán rượu lậu ở vỉa hè để mưu sống, với tập thơ
truyền tay Đường Về Kinh Bắc, Hoàng Cầm vẫn… cứ làm thơ ! Trong một miền
đất nước mà những thi bá như Xuân Diệu, Tế Hanh, Chế Lan Viên… chỉ còn
biết đem thơ làm đòn bẩy cho chế độ, thơ của anh là giọt nước mắt làm
chấn động ao tù, là nỗi buồn vạm vỡ của loài sư tử cô đơn…
Lúc đó tôi không có trong tay tập thơ Đường Về Kinh
Bắc, tôi chỉ sưu tầm được dăm ba câu thơ ở nơi này, nơi nọ trên đường đi
hát rong cho nên khi phổ nhạc, tôi phải phóng tác thêm vào những câu
thơ ngắn ngủi của thi sĩ để soạn ra bốn bài Hoàng Cầm Ca. Đó là những
bài Lá Diêu Bông, Quả Vườn Ổi, Cỗ Bài Tam Cúc, Đạp Lùi Tinh Tú…
Bài Lá Diêu Bông quyến rũ tôi ngay lập tức khi tôi
vừa đọc xong bài thơ thiếu đầu thiếu đuôi. Mở đầu, Hoàng Cầm đưa ra hai
câu thơ rất thân thiết, đó là lời nhắn nhủ của một người chị nói với đàn
em:
Đứa nào tìm được lá diêu bông
Từ nay ta gọi là chồng!
Trước hết chúng ta cần biết lá diêu bông là lá
gì? Lá diêu bông (lá bông diêu thì đúng hơn) là thứ lá đặc biệt ở làng
Đình Bảng, Bắc Ninh, phụ nữ thời xưa thường vắt ra nước rồi bôi lên mặt
cho da dẻ được hồng hào tươi đẹp. [Phạm Duy hiểu sai, sự thực không hề
có cái lá nào là lá diêu bông, đây chỉ là sản phẩm tưởng tượng của tác
giả bài thơ – VV] Với bài thơ này, Hoàng Cầm đưa ra câu chuyện một chị
đàn bà xấu xí, muốn có bộ mặt đẹp nên dỗ dành đàn em đi tìm hộ chị thứ
lá thẩm mỹ này…
Hai ngày em tìm thấy lá
Chị chau mày
đâu phải lá diêu bông ?
Mùa Đông sau em tìm thấy lá
Chị lắc đầu
nhìn nắng vãn bên sông.
A ! Chị muốn có chiếc lá thần dược
để làm cho mặt chị đẹp? Chỉ vài ngày sau đã có người tìm ra chiếc lá. Đó
là chiếc lá dân tộc, giản dị là như vậy ! Nhưng chị chau mày bảo rằng:
đó không phải là lá diêu bông ! Rồi một nămqua đi, nhớ lời chị nhắn nhủ,
lại có người tìm ra chiếc lá, nhưng chị vẫn chưa chịu chấp nhận nó, cho
nên chị lắc đầu, ngoảnh mặt đi, nhìn nắng vãn bên sông… Bài hát tiếp
tục :
Ngày cưới chị
Em tìm thấy lá
Chị cười
Se chỉ ấm trôn kim.
Chị ba con
Em tìm thấy lá
Xoè tay, phủ mặt, chị không nhìn…
Khi cho rằng không có ai tìm ra chiếc lá thần
diệu nên chị bèn đi lấy chồng, thì vào ngày cưới chị, vẫn có người đem
lại cho chị chiếc lá thẩm mỹ của dân tộc. Nhưng than ôi, chị đã lỡ bước
sang ngang nên chị mỉm cười, chị se chỉ, chị cắm vào lỗ trôn của cây
kim, chị khâu vá cuộc đời vong thân của mình rồi! Tới khi chị có ba đứa
con, vẫn còn có người nhớ tới chuyện chị muốn có chiếc lá diêu bông và
muốn đem lại cho chị chiếc lá thần diệu đó thì chị xoè tay phủ mặt, chị
không nhìn, hay chị không muốn nhìn ra cái lá có thể làm cho chị đẹp
được nữa!
Với những câu thơ cuối của bài Lá Diêu Bông,
Hoàng Cầm muốn nói rằng: Không ai có thể làm cho người chị khó tính này
tốt đẹp được vì dù có tìm thấy chiếc lá thẩm mỹ nhiệm mầu thì cũng không
được chị chấp nhận :
Từ thuở ấy
em (Hoàng) cầm chiếc lá
đi đầu non, cuối bể…
Gió quê vi vút gọi
Diêu bông hời…
ới diêu bông![i]
Với bài thơ phổ nhạc này, tôi đã thay mặt Hoàng Cầm,
trong nhiều năm, đi trăm núi nghìn sông, nghĩa là đi khắp mọi nơi trên
thế giới để rao giảng cho mọi người nghe những thông điệp nhân văn của
thi sĩ. Ngoài việc nói lên cái xấu xí và sự mù quáng của một người chị,
bản Hoàng Cầm Ca – Lá Diêu Bông còn đặt ra vấn đề đãi ngộ đàn em nữa.
Người chị muốn lũ đàn em tìm đủ mọi cách để tô son điểm phấn cho chị rồi
chị sẽ đãi ngộ, chị sẽ lấy làm chồng kia mà… Nhưng chẳng bao giờ chị
biết nghe tiếng nói trung thực của đàn em, nói gì đến chuyện đãi ngộ?
Bài Qua Vườn Ổi thì nói tới chuyện bất công và chuyện tham nhũng:
Cách nhau ba bước vào vườn ổi
Chị xoạc cành ngang
Em gốc cây…
Hai chị em (tức là người dân nghèo)
dắt nhau tới vườn ổi nhưng không được phép vào vườn. Phải đứng xa xa,
rồi chị vạch cành lá cho em nhìn. Em thèm ăn ổi quá, xin chị hái trộm
cho em một quả:
- Này chị ơi ! Xin chị một quả non.
Chị không dám hái nên nói dối em:
- Ổi non, em ơi, còn xanh chát
A à ! ổi non xanh chát lè…
Em bé bèn:
- Này chị ơi! Xin chị một quả ương.
Chị trả lời:
- Ổi ương, em ơi, bị chim khoét
A à ! ổi ương chim khoét rồi !
Em nằn nì xin chị:
- Này Chị ơi! Xin chị một quả chín
Chị chỉ còn biết trả lời:
- Ổi chín, em ơi tít ngọn cây
A à! ổi chín quá tầm tay…
Bài Quả Vườn Ổi có câu kết :
Lẽo đẽo em đi đường mai sau
Cúi nhặt chiều mưa dăm quả rụng…[ii]
Nghĩa là cả hai chị em – đại diện cho người
dân nghèo, thấp cổ bé miệng – phải lẽo đẽo đi trên đường đời, không bao
giờ được ăn một quả ổi nào ở trên cây, bởi vì những quả ổi ngon lành đó,
hoặc để dành riêng cho người trên hưởng thụ, hoặc bị trộm cướp đục
khoét hết cả rồi ! Nếu thèm ăn ổi, hai chị em chỉ còn biết cúi nhặt
những quả ổi thối, rụng rơi trên những con đường chiều, có mưa rơi rả
rích…
Trong mấy bài thơ ẩn dụ này, có một điều lý thú
là Hoàng Cầm thích đưa ra những câu chuyện (gần như chuyện tình) giữa
một người trai ít tuổi và một người thiếu nữ hơn tuổi mình. Người được
thi sĩ gọi là chị đó có thể tượng trưng cho lý tưởng mà thi sĩ từng ôm
ấp. Lý tưởng vẫn còn đó hay đã bị cướp đi, hiển hiện trong thơ qua hình
ảnh người chị khi thì tươi đẹp mặn mà, khi thì xấu xa khó tính…
Bài Hoàng Cầm Ca thứ ba nhan đề Cỗ Bài Tam Cúc muốn
đòi lại một hạnh phúc xa xưa của hai chị em này, nay đã bị mất đi vì một
ông quan Đốc Đồng áo đen nẹp đỏ:
Cỗ bài tam cúc mép cong cong
Rút trộm rơm nhà đi trải ổ
Chị gọi đôi cây
trầu cay má đỏ
kết xe hồng đưa Chị đến quê Em
Nghé cây bài tìm hơi tóc ấm
Em đừng lớn nữa Chị đừng đi
Tướng sĩ đỏ đen chui sấp ngửa
Ổ rơm thơm đọng tuổi đương thì
Đứa được
chinh chuyền xủng xoẻng
Đứa thua
đáo gỡ ngoài thềm
Em đi đêm tướng điều sĩ đỏ
đổi xe hồng đưa Chị đến quê Em
Năm sau giặc giã
Quan Đốc đồng áo đen nẹp đỏ
thả tịnh vàng cưới Chị
võng mây trôi
Em đứng nhìn theo Em gọi đôi
Qua bài thơ này, Hoàng Cầm nói lên một hạnh phúc
tuyệt vời của hai chị em khi rút rơm để trải ổ rồi cùng mọi người ngồi
đánh tam cúc trong mấy ngày Tết. Ngồi cạnh chị, em giả vờ nghé mắt coi
bài để được ngửi mùi tóc ấm của chị. Em tự khuyên em đừng lớn nữa nhé!
Em còn xin chị cứ ở trong làng, đừng vội đi lấy chồng nghe! Em yêu chị
đến độ em bằng lòng đi đêm cả tướng điều, sĩ đỏ để đổi lấy xe hồng, đưa
chị tới quê em. Ai ngờ năm sau giặc giã, quan Đốc Đồng áo đen nẹp đỏ,
(bạo quyền) xua tốt điều đè lũ tốt đen (đàn áp người dân). Còn thả tịnh
vàng, đưa chị võng mây trôi, đem chị đi mất (cướp đoạt hạnh phúc của
nhân dân). Em, Hoàng Cầm, cỗ bài trong tay, đứng nhìn theo chị bị cướp
mang đi, em gọi: Đôi! Nghĩa là em vẫn chưa chịu thua, em vẫn còn đôi cây
xe hồng để sẽ kết liễu ván bài tam cúc này.
Bài Đạp Lùi Tinh Tú – tên ca khúc do tôi đặt – thì
nói lên sự xơ xác, buồn rầu, ngủ vùi của tất cả mọi người, chỉ có nhà
thơ là còn tỉnh thức. Hoàng Cầm đưa ra những hình ảnh buồn thương như
con bê vàng lạc mẹ, con chim cu ngồi gù rặng tre, con chào mào khát
nước, cây ổi giơ xương chống đỡ mùa Đông, con phù du ao trời lận đận,
con chim vành khuyên nhớ nhà nhớ tổ. Tất cả, giống như đôi cá đòng đong,
đều ngủ say cả rồi. Chỉ có thi sĩ là còn tỉnh thức, ngồi soi hình vào
đáy nước, giơ chân đạp ánh sao đêm đang lấp lánh trên mặt ao:
Ta con bê vàng lạc dáng chiều xanh
đi mãi tìm sim chẳng chín
Ta lên đồi thông nằm miếu Hai Cô
gặm cỏ mưa phùn
Dóng dả gọi về đồng sương
đôi ba người lận đận
Đêm nay mẹ chẳng về chuồng
Ta con chào mào khát nước
về vườn xưa hạt nhãn đã đâm mầm
Cây ổi giơ xương
chống đỡ mùa đông xập về
đánh úp
Ô này tám đỏ ra hoa
Ta con chim cu
về gù dặng tre
đưa nắng ấu thơ
về sân đất trắng
đưa mây lành những phương trời lạ
về tụ nóc cây rơm
Ta ru em
Lớn lên em đừng tìm mẹ
phía cơn mưa
Ta con phù du ao trời chật chội
đứng cánh bèo đo gió lặng tìm sao
Uống nước mắt con vành khuyên nhớ tổ
vừa rụng chiều nay
dềnh mặt nước hương sen
Ta soi
chỉ còn ta đạp lùi tinh tú
Ngủ say rồi
đôi cá đòng đong
Soạn Hoàng Cầm Ca vào lúc đó, tôi không còn
theo đuổi mục đích soạn nhạc một cách dễ dãi (dễ hát, dễ nghe, dễ hiểu)
như trước nữa. Nhà báo Đỗ Ngọc Yến đã nhận xét:
Trước đây người ta chỉ biết Hoàng Cầm qua thơ
tình, kịch thơ, thơ kháng chiến, thơ phản kháng trong thời Nhân Văn Giai
Phẩm. Bây giờ với những bài ca ẩn dụ này, Phạm Duy đưa ra một Hoàng Cầm
mới nhất, hiện đại nhất qua những bài thơ có nhiều ẩn ngữ nhất. Ca khúc
là hình thức nôm na nhất bây giờ lại được đóng thêm vai trò diễn tả
siêu thực nhất, đưa tác giả vào một vị trí hóc hiểm nhất, phơi bày trước
quần chúng một vấn đề chính trị tinh tế nhất!
Thế là sau khi quá mệt mỏi với loại ngục ca, tị nạn
ca hay tủi nhục ca vì phải lên gân trước thời cuộc, những bài thơ ẩn dụ
của Hoàng Cầm mà tôi soạn thành Hoàng Cầm Ca vào đầu thập niên 80 này
làm cho tâm hồn tôi lắng xuống. Sau khi thấy dường như đã mất quê hương,
tôi bỗng nhiên gặp lại quê hương qua những câu chuyện mà tôi cho là rất
kỳ diệu, ảo huyền, lung linh và đầy thi vị…
… Đó là chuyện lá diêu bông, vườn ổi, cỗ bài tam cúc,
chuyện tâm tình của những con bê vàng, con chim cu, con chào mào, con
phù du, con chim vành khuyên… Quê hương mờ nhạt hay rực rỡ, êm đềm hay
chua sót của tôi hiện ra, quả rằng còn quá nhiều cái đẹp, chứ không phải
chỉ có ác mộng, ngục tù, hận thù và tuyệt vọng!
Những bài thơ trong tập Đường Về Kinh Bắc của Hoàng
Cầm được phổ nhạc thành Hoàng Cầm Ca vẫn còn buồn rười rượi vì nó phản
ảnh một miền của đất nước Việt Nam vào những năm 60-70 nhưng nó chứa
đựng quá nhiều hương vị quê hương nên nó là liều thuốc an thần cho bản
thân tôi sau khi tôi bị đắm chìm vào không khí chết chóc gây nên bởi thơ
Nguyễn Chí Thiện (ngục ca) hay nhạc Hà Thúc Sinh (tủi nhục ca). Tôi
cũng nghĩ rằng: là một người luôn luôn có phản ứng trước nghịch cảnh,
tôi không nên tự đầy đọa tôi hay khuyến khích người nghe đi vào ngõ bí
là sự thù hận, oán ghét, chửi rủa. Chắc chắn Đường Về Kinh Bắc (nghĩa là
đường về quê cũ) giúp tôi có một lối thoát.
Dù biết là khó hát, khó nghe, tôi cũng cố gắng đem
thơ Hoàng Cầm đi trình diễn ở khắp mọi nơi trên thế giới và đúng như tôi
dự đoán, sự phổ biến của Hoàng Cầm Ca bị hạn chế vì tính chất ẩn dụ của
nó. Tuy nhiên tại Việt Nam, lá diêu bông trở thành một huyền thoại mới.
Vài năm sau khi những bài ca ẩn dụ này được tung ra ở hải ngoại thì ở
trong nước (nhất là sau khi có chủ trương cởi trói cho văn nghệ sĩ),
trong nhạc, có Trần Tiến nói tới chuyện lá diêu bông và trong đời, tại
thành phố vẫn luôn luôn được gọi là Saigon, có một thiếu nữ mở một cái
quán (quán café hay quán rượu?) lấy tên là QUÁN DIÊU BÔNG. Vào lúc tôi
viết những dòng chữ này (1990), nhà thơ tình thọ 70 tuổi của tôi (có lẽ)
đang làm lại cuộc đời với cô chủ quán…[iii]
Sau phong trào phản kháng vào cuối thập niên 50 của
tất cả trí thức Hà Nội, Hoàng Cầm cũng như các bạn bè trong nhóm Nhân
Văn Giai Phẩm bị đối xử ra sao, mọi người đã biết. Phải đợi cho tới gần
đây, với phong trào glasnost ở các nước Đông Âu và với sự cởi mở ở Việt
Nam thì địa vị nhà văn, nhà thơ của anh và của những bạn anh mới được
phục hồi.
Tôi không biết sự thương nhớ của tôi đối với một
người bạn thơ xa xưa – qua những Hoàng Cầm Ca – có làm cho thi sĩ bị
phiền lụy 3 hay có đem lại cho anh một an ủi nhỏ nhoi nào không, nhưng
tôi rất vinh hạnh đượccó mặt trong đời anh từ khi còn trai trẻ cho tới
khi đã tóc bạc răng long, mặc dù tôi chỉ được gần anh trong một thời
gian rất là ngắn ngủi. Sự chung tình đó cũng còn nhờ ở phép lạ của cuộc
đời khiến tôi bỗng gặp lại vợ cũ của anh và người con gái tôi quen biết
khi còn là bào thai trong bụng mẹ, cùng một lúc với việc tôi khám phá ra
những bài thơ ẩn dụ của anh…
Gần đây (1989-90) Hoàng Cầm tái xuất hiện trên văn
đàn với những tập thơ Men Đá Vàng, Mưa Thuận Thành trong đó tôi thấy con
tim khối óc của anh vẫn bền vững như gạch Bát Tràng, vẫn ướt át như cơn
mưa hồi sinh của dân tộc. Trong tập Mưa Thuận Thành, Hoàng Cầm cho đăng
nguyên văn bốn bài thơ trong tập Đường Về Kinh Bắc mà tôi phổ nhạc với
những tên Lá Diêu Bông, Cây Tam Cúc, Quả và Về Với Ta…
Chúng tôi đã trao đổi thư từ trong đó, hai ông già
ngoài 70 tuổi vẫn cứ xưng hô mày tao như trong tuổi 20. Chúng tôi đều
cho rằng cả hai thằng bạn, vào lúc gần đất xa trời, rốt cuộc đều thấy
đời mình chỉ là một cuộc chơi ! Cuộc chơi đã đưa hai đứa lên rất cao,
rồi cũng đã dìm hai thằng xuống rất sâu nhưng cả hai kẻ đãng tử này đều
được cứu rỗi bởi một sợi dây bí ẩn.
Đó là sợi dây cảm nhận, rung động và sáng tạo nghệ
thuật làm cho chúng tôi, sau nhiều cơn vật vã, vẫn có thể gạn đục khơi
trong rồi làm ra những vần thơ điệu nhạc lung linh sức sống kỳ diệu của
con người. Vâng ! Nghệ thuật đã rửa hồn chúng tôi, như Hoàng Cầm nói :
ton art purifie ton âme và sẽ còn giúp chúng tôi đi nốt con đường đã
chọn : CON ĐƯỜNG TÌNH, tình nước, tình người.
Viết thêm: Bài này được viết ra từ đầu năm 1984 với ý
định sẽ cho vào HỒI KÝ IV. Qua năm sau, nghĩ rằng đây là chuyện liên hệ
tới nhà thơ và đã có chút dễ dãi cho việc người Việt hải ngoại trở về
thăm quê hương, tôi nhờ hai người bạn là BS Bùi Duy Tâm và cô Quế Hương
đem bài này – dưới đầu đề HOÀNG CẦM TRONG TÔI – cùng với một đoạn video
ngắn tới cho Hoàng Cầm. Ít lâu sau, anh bạn có những phản ứng mà tôi xin
được ghi lại trong chương sau…
——————————–
1 Trần Tiến cũng đã dựa vào bài thơ này để soạn ca khúc của anh.
2 Trạnh lòng nhớ tới tiếng hát của mình, than ôi, cũng đang bị cấm đấy !
3 Hoàng Cầm bị bắt vào năm 82 vì nhờ một Việt Kiều
đem tập thơ MEN ĐÁ VÀNG ra ngoại quốc cho con gái. Không phải vì Hoàng
Cầm Ca…
Chương 14 đã ghi lại một giai đoạn trong cuộc đời
soạn nhạc của tôi, gọi là giai đoạn Hoàng Cầm Ca. Một đoạn dài của
chương này, dưới nhan đề Hoàng Cầm Trong Tôi, vào năm 1985, đã được gửi
về Hà Nội cho nhà thơ họ Hoàng. Anh bạn già đã hồi âm như sau:
Duy,
Nhờ anh Bùi Duy Tâm và Quế Hương,
tao mới thực sự đọc được lòng mày trên vài trang thư. Cái Hồi Ký Hoàng
Cầm Trong Tôi ấy tao đã đọc từ tháng Tư vừa rồi. Đưa mấy bạn già biết cả
tao lẫn mày, xem, họ đều cảm kích vì tình bạn gần 40 năm của hai thằng
nghệ sĩ đã sắp đi vào cõi hư vô. Nói thế thôi, chứ cũng phải kiêu hãnh
nhận thấy rằng ít nhiều hai thằng cũng có góp vào cõi hư vô vô biên ấy
một chút gì gọi là cái hằng số tồn tại của Nhân Bản để sau này chí ít
cũng còn đôi ba người nhớ đến, hát đến, đọc đến mà thêm được năng lượng
sống của con người mà thêm thương yêu nhau, gắn bó hơn vào nhau nhau,
những con vật tối linh trên mặt quả đất này, những vật vốn dĩ cũng mong
manh không hơn những bong bóng sà phòng thuở bé sinh ra từ cái cọng rơm
hay ống rau muống. Mày nói lúc này là lúc êm êm chờ chết, đá đít tất cả
rồi, ừ, thế là phải và cần như thế. Cõi Phật thì người ta gọi thế là vào
cõi Thiền rồi. Nhưng chắc không?
Như vậy là vào năm 1985, Hoàng Cầm và những người
bạn già của chúng tôi ở Hà Nội (có thể là các cụ Nguyễn Hữu Đang, Văn
Cao, Trần Dần, Phùng Quán, Lê Dạt v.v…) đã đều cảm kích vì đọc thấy
trong bài viết (bài Hoàng Cầm Trong Tôi), mối tình bạn gần 45 năm của
hai thằng nghệ sĩ đang sắp đi vào cõi hư vô… (theo lời viết trong thư
Hoàng Cầm). Tôi rất vui, vì thấy rằng: trước khi đá đít cuộc đời – hay
bị cuộc đời đá đít – tôi đã có dịp mở tấm lòng mình ra với thằng bạn ở
nơi không gian xa tít và sau một thời gian tưởng như vô tận.
Rồi cuộc đời đẩy đưa tôi thênh thang trên đường hát
rong, hát dạo… cho tới năm 1992, đối với tôi, loại Hoàng Cầm Ca đã đi
vào dĩ vãng. Những bài ca đầy ẩn ngữ này, khó hiểu hay dễ hiểu, nhạc dở
hay nhạc hay, đã chẳng còn được ai nghe và cũng chẳng còn được tôi hát
nữa, ngoại trừ bài ca ái tình của tuổi 60 hay 70, bài Tình Cầm còn thỉnh
thoảng văng vẳng trong thinh không hải ngoại…
Thế nhưng chuyện lá diêu bông bây giờ bỗng nhiên được
nổi tiếng như cồn qua một bài hát từ trong nước tung ra hải ngọai, bài
này chắc chắn đã lấy hứng từ những bài thơ trong tập Đường Về Kinh Bắc
hay qua những Hoàng Cầm Ca. Đó là bài Sao Em Vội Lấy Chồng của Trần
Tiến.
Ở hải ngoại, con trai tôi (Duy Quang) là người đầu
tiên thu thanh bài hát này vào băng nhạc. Tôi không hiểu – và cũng chẳng
cần hiểu – có phải vì bài Lá Diêu Bông của tôi soạn ra từ 7, 8 năm về
trước, mà bây giờ đã có thêm Trần Tiến phụ giúp tôi trong việc vinh danh
một nhà thơ bị bỏ quên hay không?
Có một lúc bài Hoàng Cầm Trong Tôi được đăng trên
nguyệt san HỢP LƯU, coi như là một chương trong cuốn HỒI KÝ thứ tư mà
tôi đang hoàn tất…
Thời gian qua đi… Một ngày mùa Thu năm 1992, tôi được
anh em văn nghệ ở cả trong nước lẫn ngoài nước cho tôi biết là Hoàng
Cầm đã gửi một lá thư cho báo HỢP LƯU, phê bình tôi rằng tôi đã cho vào
Hoàng Cầm Ca những ý định không phải là của thi sĩ. Ông đã cho rằng tôi
đã trông gà hoá cuốc, nhìn hoa trong rừng khuya…
Tôi hiểu ngay vì sao lại có chuyện này… Chẳng cần suy
nghĩ gì cả, tôi gửi ngay cho anh bạn thơ một lời xin lỗi công khai,
cũng đăng trên báo HỢP LƯU, số đặc biệt về Văn Cao… Nhưng tôi cũng phân
trần rằng: trong vấn đề văn nghệ, nếu tác giả có quyền tự do sáng tác
thì độc giả cũng có quyền tự do cảm nhận… Tôi xin lỗi Hoàng Cầm vì đã
chót nhìn anh như một nhà thơ hiên ngang…[...] tưởng đó (thơ ẩn dụ của
H.C) là những mặt trời mọc trong đêm khuya…
Để yên lòng mọi người, từ đó tôi không nhắc tới những
bài hát tuyệt vời này với bất cứ ai ở trên đời này nữa… Thản hoặc, khi
có một vài người thấy chuyện tình và nghĩa của cái lá diêu bông kỳ diệu
đã xẩy ra như thế giữa tôi và Hoàng Cầm, họ an ủi tôi, họ vỗ về tôi… thì
tôi đã tâm sự rằng :
Trong một đoạn đời u uất, nặng nề của kiếp ca nhân
trên đường lữ thứ, tôi đã được cứu rỗi bằng những hình ảnh lá diêu bông,
vườn ổi, cỗ bài tam cúc, con bê vàng lạc mẹ, con chim cu ngồi gù rặng
tre, con chim vành khuyên nhớ tổ, con cá đòng đong đã nhắm mắt ngủ vùi…
của người bạn thi sĩ mang tên Hoàng Cầm…
Chính những hình ảnh chan chứa tình quê của nhà thơ
này mà ngay đầu thập niên 80, tôi đã tìm lại được hứng thú trong sáng
tác và đã nuôi ý định sẽ sớm hay muộn trở về nơi quê cha đất tổ. Do đó
khi hoàn tất HỒI KÝ 4 này, tôi vẫn cần giữ lại chương sách đã viết về
Hoàng Cầm Ca.
——————————–
1 Chữ của Nguyễn Tuân.
2 Chữ của Phạm Văn Hạnh.
Nguồn: http://truyen.haohanca.com/hoi-ky-tuy-but/hoi-ky-pham-duy-tap-4/chuong-muoi-lam.ch43110
[i] Trong nguyên bản Hồi ký Phạm Duy dẫn bài thơ này cũng như các bài Quả vườn ổi, Cỗ bài tam cúc, Về với ta (mà Phạm Duy đặt tên là Đạp lùi tinh tú) không chính xác, VV mạn phép sửa lại theo bản của nhà thơ Hoàng Cầm gửi talawas
[ii] Đây là toàn văn bài thơ Quả vườn ổi trên talawas:
Quả vườn ổi
Nằm trên bãi cát thư tâm
Sông nước sinh thuyền Em đẩy tới
Có gió có buồm có dòng có lái
Trách gì ai xô giạt đến bờ hoang
Em mười hai tuổi tìm theo Chị
Qua cầu bà Sấm bến cô Mưa
Đi…
Ngày tháng lụi tìm không thấy
Giải yếm lòng chai mải phất cờ
Cách nhau ba bước vào vườn ổi
Chị xoạc cành ngang
Em gốc cây
- Xin Chị một quả chín
- Quả chín quá tầm tay
- Xin Chị một quả ương
- Quả ương chim khoét thủng
Lẽo đẽo Em đi vườn mai sau
cúi nhặt chiều mưa dăm quả rụng
[iii]
Sự thực, quán Diêu Bông là quán ăn do một cô giáo dạy Văn đã trung tuổi
yêu thơ Hoàng Cầm mở tại Sài Gòn, cô cũng làm thơ và được biết đến với
tên nhà thơ Đặng Nguyệt Anh. Tác giả bài thơ Lá Diêu Bông không hề sống chung hoặc “làm lại cuộc đời” với chủ quán Diêu Bông như nhạc sĩ Phạm Duy nghĩ.
0 nhận xét:
Đăng nhận xét